Waarom sommige mensen gezond blijven ondanks zware tegenslag

Wat maakt dat sommige mensen – ondanks verlies, oorlog, mishandeling of ziekte – toch opmerkelijk gezond en veerkrachtig blijven, terwijl anderen aan dezelfde gebeurtenissen bijna ten onder gaan?

Die vraag liet de Duitse medische socioloog Aaron Antonovsky niet meer los nadat hij betrokken was bij een onderzoek in Israël. Men onderzocht vrouwen die in concentratiekampen hadden gezeten en die, tegen alle verwachtingen in, zowel fysiek als psychologisch opmerkelijk gezond bleken.

In plaats van – zoals de klassieke geneeskunde – vooral te kijken naar pathogenese (de oorzaken van ziekte), ging Antonovsky kijken naar salutogenese: de oorzaken van gezondheid en welzijn. In zekere zin is dat vergelijkbaar met wat Mihaly Csikszentmihalyi met zijn onderzoek naar FLOW gedaan heeft: niet alleen de ziektekaart bestuderen, maar ook de gezondheidskaart.

Coherentie: samenhang als bron van veerkracht

Antonovsky kwam tot een opvallende conclusie: de kernfactor die bepaalt of iemand gezond kan blijven ondanks stresserende en traumatische levenservaringen (verlies, scheiding, oorlog, geweld…) is de mate van coherentie in het systeem van die persoon.

Coherent betekent letterlijk: samenhangend. Het tegenovergestelde – incoherent – is wat we in de traumawereld zien als innerlijke opsplitsing en afsplitsing: delen van onszelf die we niet meer voelen, niet meer erkennen of zelfs ontkennen. Daar worden we ziek van, zowel fysiek als psychisch.

Trauma leidt dus niet bij iedereen tot dissociatie, ontkenning en onderdrukking. Sommigen blijken minder traumagevoelig, anderen veel kwetsbaarder. Dat was precies waar Antonovsky nieuwsgierig naar werd:
Welke factoren dragen bij tot meer coherentie – en dus tot minder traumagevoeligheid en meer veerkracht?

Hij definieerde coherentie als:

“De mate waarin iemand zichzelf kan blijven onder druk.”

of, anders gezegd:

“De mate waarin iemand niet overweldigd wordt door wat gebeurt.”

Je voelt al: dat is geen puur lichamelijk gegeven. Het heeft per definitie te maken met mindset, met hoe wij naar onszelf en naar het leven kijken.

De drie pijlers van coherentie: begrijpen, kunnen, zin hebben

Antonovsky stelde dat de ontwikkeling van een coherente mindset niet alleen te maken heeft met onze individuele keuzes, maar ook met de cultuur en de sociale omgeving waarin we opgroeien.

Hij benoemde drie componenten van wat hij “gevoel van coherentie” noemde:

1. Begrijpbaarheid (cognitieve component)
2. Beheersbaarheid (handelingscomponent)
3. Zingeving (existentiële component)

Laten we die drie even concreet maken.

1. Begrijpbaarheid: weten hoe het leven ongeveer werkt
Begrijpbaarheid gaat over de mate waarin je de gebeurtenissen en omstandigheden in je leven kan plaatsen in een groter geheel.

Mensen die beter begrijpen hoe het leven werkt, raken minder snel overweldigd. Ze kunnen hun situatie zien in een context, in plaats van alles als puur persoonlijke mislukking te ervaren.

Concreet:

• ze weten dat stressreacties iets met het zenuwstelsel te maken hebben en niet alleen met “karakter”;
• ze begrijpen dat verlies en tegenslag deel zijn van het leven;
• ze zien patronen en verbanden, in plaats van alleen chaos.

Een zekere levenskennis – geen theoretische encyclopedie, maar doorleefde wijsheid – maakt dat het brein bij moeilijke gebeurtenissen niet meteen in totale verwarring schiet. Dat geeft al een stuk meer veerkracht.

2. Beheersbaarheid: weten wat je wél kan doen (en wanneer je moet rusten)
Beheersbaarheid gaat niet over alles onder controle hebben – dat is net een bron van stress – maar over:

• het vermogen om problemen op te lossen binnen je mogelijkheden;
• het vermogen om hulp te vragen als je het niet alleen aankunt;
• en minstens even belangrijk: weten wanneer je moet handelen en wanneer je bewust moet recupereren.

Beheersbaarheid impliceert dat je beseft:

“Ik kan niet alles kiezen, maar ik heb wél invloed op hoe ik ermee omga.”

Mensen met een sterk gevoel van beheersbaarheid:

• blijven niet eindeloos doorduwen tot ze instorten;
• kunnen tijdelijk afstand nemen van stressoren om de batterijen op te laden;
• durven hulpbronnen aanspreken: vrienden, therapeuten, kennis, rust, natuur…

Zonder dit element van beheersbaarheid wordt elke tegenslag ervaren als een totale machteloosheid – en dat is precies de voedingsbodem van trauma.

3. Zingeving: een waarom dat groter is dan de tegenslag
De derde component – zingeving – beschouwt Antonovsky als de belangrijkste. Hier sluit hij aan bij Viktor Frankl, die zelf de concentratiekampen overleefde en daarover schreef in zijn bekende boek “Man’s Search for Meaning”.

Zingeving gaat over de mate waarin je een levensdoel of innerlijke opdracht ervaart die jouw leven betekenis geeft. Iets waarvoor je ’s morgens opstaat én waarvoor je desnoods langer opblijft als het nodig is.

Mensen die een “reden om te leven” ervaren:

• hebben meer levenswil;
• zien problemen eerder als uitdagingen en groeimomenten dan als louter last;
• kunnen lijden en tegenslag kaderen in een groter verhaal.

Hier past de beroemde uitspraak van Nietzsche:

“Wie een waarom heeft dat groot genoeg is, kan met bijna elke hoe omgaan.”

Zonder zingeving kan het leven aanvoelen als een reeks willekeurige slagen. Mét zingeving ontstaat er een innerlijk kompas dat helpt om niet in totale hopeloosheid terecht te komen.

Coherentie en trauma: waarom de één bevriest en de ander hulp zoekt

Antonovsky maakt ook duidelijk hoe coherentie zich uit in gedrag.

Mensen met een hoge mate van coherentie:

• zoeken naar redelijke oplossingen;
• vragen hulp als dat nodig is;
• durven pauzeren zonder op te geven.

Mensen die innerlijk incoherent zijn:

• vallen sneller in chaotisch handelen (fight & flight);
• of gaan in verstarring en gevoelloosheid (freeze);
• dissociëren, ontkennen, onderdrukken.

Trauma in de (vroege) kindertijd is in dit kader extra ingrijpend omdat we dan nog geen sterke coherentie hebben kunnen opbouwen:

• ons begrip van het leven is beperkt;
• we hebben weinig beheersingsmogelijkheden;
• en zingeving is nog niet ontwikkeld.

Daarom heeft veilige of onveilige hechting in onze kindertijd zo’n grote impact. Lees ook mijn eerdere blog:

“De fundering van een gezond zenuwstelsel wordt gelegd in de eerste levensjaren” 👉 Lees blog

In een veilige hechtingsrelatie helpen ouders het kind – vaak onbewust – om precies die drie pijlers te ontwikkelen:

• ze leggen dingen uit (begrijpbaarheid);
• ze helpen én moedigen zelfstandigheid aan (beheersbaarheid);
• ze geven liefde, erkenning en een gevoel er te mogen zijn (zingeving).

In onveilige contexten gebeurt vaak het omgekeerde:

• er is geen uitleg, alleen chaos of zwijgen;
• hulp vragen wordt afgestraft of genegeerd;
• het kind krijgt het gevoel dat het er niet echt toe doet.

Dan ontstaat er incoherentie: innerlijke verdeeldheid, zelftwijfel, schaamte, en later vaak ook lichamelijke klachten en burn-out-achtige toestanden.

Wat betekent dit voor onze eigen heling?

De inzichten van Antonovsky sluiten diep aan bij wat we in de training Jeugdtrauma doen:

• We vergroten de begrijpbaarheid door uit te leggen hoe het autonome zenuwstelsel werkt, wat trauma doet met de hersenen en het lichaam, en waarom je reacties logisch zijn.
• We versterken de beheersbaarheid door je lichaamsgerichte technieken te leren waarmee je je zenuwstelsel stap voor stap kan reguleren, in plaats van alleen te “begrijpen” wat er misloopt.
• We voeden de zingeving doordat je jezelf niet langer als “defect” hoeft te zien, maar als iemand met een verhaal – en met de mogelijkheid om dat verhaal te herschrijven, ook door het door te geven aan volgende generaties op een andere manier.

Coherentie is geen louter mentale aangelegenheid. Het is een levend proces waarin lichaam, brein en ziel samen verweven zijn.

Dat vraagt tijd, oefening en mildheid – zeker wanneer de incoherentie al in de vroege kindertijd haar oorsprong vond. Maar het goede nieuws is:

het is trainbaar.

Enkele recente ervaringen van deelnemers (zo zijn er meer dan 2600)

Hier staan er nog veel meer getuigenissen: https://janbommerez.com/reviews/

Mocht je dit soort inzichten verder willen uitdiepen en vooral ook ervaren wat ze met je lichaam en zenuwstelsel doen, dan kun je de online training Jeugdtrauma verkennen via enkele gratis lessen:

👉 https://jeugdtrauma.com/4-gratis-lessen

Niemand kan het werk voor je doen. Echter, ruim zesentwintighonderd getuigenissen van deelnemers – die de trainingen gemiddeld met een ⭐️⭐️ 9,5 ⭐️⭐️ beoordelen – bewijzen dat het mogelijk is om je zenuwstelsel geduldig te trainen, zodat welzijn de overhand krijgt in plaats van pijn en ongemak. Uiteindelijk vallen de symptomen vanzelf weg. Je hebt niets te verliezen, behalve de pijn en het ongemak.

Ik wens je toe dat je de moed en kracht hebt om verder te groeien en je ziel door je ogen te laten stralen.

Hartegroet,
Jan Bommerez