Misschien herken je dit. Aan de buitenkant lijkt je leven best op orde. Je hebt al veel meegemaakt en overleefd, je hebt relaties gehad, kinderen grootgebracht, misschien ondertussen zelfs kleinkinderen. En toch is er in contact met anderen vaak iets wat blijft knagen. In gezelschap kun je je plots ongemakkelijk voelen, alsof je op je hoede moet zijn. In een intieme relatie kun je diep verlangen naar nabijheid en tegelijk terugschrikken zodra iemand echt dichterbij komt.

Je merkt misschien dat je je voortdurend aanpast, dat je vooral de ander tevreden wilt houden en conflicten liever uit de weg gaat. Of je zenuwstelsel schiet meteen in stress wanneer iemand boos is, teleurgesteld, of zich even terugtrekt. Al die reacties gebeuren razendsnel, sneller dan je er met je hoofd bij kunt. Je zou kunnen denken dat het gewoon je karakter is, “ik ben nu eenmaal zo”, maar in werkelijkheid heeft het veel meer te maken met hoe jouw zenuwstelsel veiligheid en gevaar inschat in relaties. Dat onderbewuste scanningssysteem heet neuroceptie.

Ons zenuwstelsel scant voortdurend – zonder dat we het merken – of het wel veilig genoeg is om ons te openen. Het evolutionair meest recente deel van ons parasympatische zenuwstelsel, het sociaal verbindingssysteem (de ventrale vagus), bepaalt of we kunnen ontspannen, echt contact kunnen maken en onszelf kunnen zijn in relatie. De eerste voorkeur van je systeem is altijd verbinding. Pas als verbinding niet veilig voelt, schakelt het over naar andere overlevingsreacties. Als jij je herhaaldelijk niet veilig hebt gevoeld in relaties, gaat je stressrespons (fight/flight) vanzelf aan het werk. En als vechten of vluchten geen optie is – wat als kind meestal het geval is – dan treedt immobilisatie op: de freeze respons. Dan ziet de buitenwereld misschien een rustige, sterke, geduldige persoon, terwijl jij vanbinnen verstijft, jezelf inhoudt of diep onzeker wordt.

Hoe onzichtbare onveiligheid kan uitmonden in uitputting en depressie

De freeze respons is veel meer dan “even blokkeren”. Wanneer je zenuwstelsel keer op keer geen andere uitweg ziet dan bevriezen, kan dat emotioneel ervaren worden als machteloosheid, hulpeloosheid, neiging tot onderwerping, pleaser-gedrag en steeds opnieuw over je grenzen gaan om maar geen afwijzing te riskeren. Je zegt ja terwijl je lijf heel duidelijk nee voelt. Je slikt dingen in, je maakt jezelf kleiner, je houdt je emoties in om de vrede te bewaren.

Dat lijkt op korte termijn veiliger – je houdt de relatie zogezegd in stand – maar je lichaam betaalt de prijs. Chronische spanning die niet vrijuit mag bewegen, stapelt zich op in je zenuwstelsel en in je bindweefsel (fascia). Als er jarenlang een tekort is aan echte, doorvoelde emotionele veiligheid, komt er een soort negatieve spiraal op gang. Je staat voortdurend “aan”: alert, aangepast, voorzichtig, zelfs als er op dat moment geen reëel gevaar is. Dat vraagt enorm veel energie.

Vroeg of laat raken je reserves uitgeput. Dan ontstaan klachten als chronische vermoeidheid, uitputting, een zwaar gevoel, neerslachtigheid of uiteindelijk depressie. Niet omdat je te zwak bent, maar omdat je zenuwstelsel letterlijk overbelast en ontregeld is door het constante scannen op (relationeel) gevaar. In dat licht is het niet zo verwonderlijk dat zoveel mensen in een burn-out of langdurige depressieve staat terechtkomen. Vaak wordt er dan gekeken naar stress op het werk, naar de huidige situatie, maar zelden naar de oorsprong: een diep gemis aan emotionele veiligheid in de allereerste levensjaren.

Hoe een onveilige start je hele liefdesleven kleurt

Ons sociale betrokkenheidssysteem – de ventrale vagus – ontwikkelt zich in de eerste levensjaren. We worden geboren met een zenuwstelsel dat nog niet af is. Een baby kan zichzelf niet reguleren; die leert wat veiligheid is via co‑regulering met het zenuwstelsel van de primaire verzorger(s), meestal de moeder. Concreet: het kleine lijfje van de baby kalmeert omdat het zenuwstelsel van de moeder kalm en afgestemd is. Haar blik, haar stem, de manier waarop ze je vasthoudt, hoe ze reageert op je huilen – dat alles vertelt het zenuwstelsel van de baby: je bent veilig, je mag er zijn, je bent welkom.

Zo ontstaat veilige hechting én het vermogen om later jezelf te kunnen reguleren. Maar wat als de moeder zelf heel gestrest, angstig, depressief of emotioneel niet echt beschikbaar was? Wat als er veel ruzie, spanning of ziekte in huis was? Dan kan haar zenuwstelsel – hoe goed ze het ook meende – die veiligheid niet echt communiceren aan de baby. Het sociale zenuwstelsel van het kind ontwikkelt zich dan in een onveilige stand. Dat noemen we onveilige hechting.

Het gevolg is dat je als volwassene vaak niet goed kunt vertrouwen op verbinding. Je voelt je snel afgewezen, je schiet in verkramping bij conflict of je trekt je terug en houdt mensen op afstand. In de praktijk zien we dat vooral terug in twee grote categorieën: verlatingsangst (bang dat de ander weggaat, jou niet meer wil) en bindingsangst (bang om je echt te verbinden, bang om opgeslokt of gekwetst te worden). Soms wissel je zelfs tussen beide: de partner die je niet kunt krijgen is onweerstaanbaar, en zodra iemand echt nabij wil komen, haak jij af.

Dit zijn geen bewuste keuzes. Dit zijn automatische overlevingsstrategieën, patronen in je zenuwstelsel die ooit min of meer ingebakken zijn geraakt om jou te beschermen. Ze beschermen je tegen de pijn van oude onveilige ervaringen, maar ze verhinderen tegelijk echte nabijheid in het heden.

Hoe je je sociale zenuwstelsel alsnog kunt hertrainen

Het goede nieuws is: wat ooit in onveilige omstandigheden is ontstaan, kan later alsnog bijgestuurd worden. Je kunt je zenuwstelsel nieuwe ervaringen geven van veiligheid, verbinding en regulatie. Dat doe je niet alleen met praten en analyseren – dat helpt wel om te begrijpen – maar vooral via het lichaam.

In mijn online training Jeugdtrauma werken we daarom heel gericht met het sociale verbindingssysteem en het autonome zenuwstelsel. Ongeveer vijfenzeventig procent van de training bestaat uit praktische, lichaamsgerichte oefeningen die ik voordoe en die je met mij mee kunt doen via video. Je leert stap voor stap hoe je je systeem kunt helpen om te schakelen van stress (fight/flight) en freeze naar meer ventrale vagus‑activiteit: meer ontspanning, meer echt contact, meer innerlijke rust.

We werken onder meer met verbonden ademen, met titratie en pendulatie (in kleine, veilige stapjes contact maken met spanning zonder overspoeld te raken), met somatic experiencing‑technieken en met het leren herkennen van onderdrukte energie in je lijf. We besteden ook aandacht aan het losmaken van knopen in de fascia, waardoor je letterlijk meer ruimte gaat voelen in je lichaam.

De theorie – bijna twaalf uur video, verdeeld over 51 lessen – helpt je begrijpen waarom je systeem doet wat het doet en waarom verlatingsangst, bindingsangst en die vage achtergrondangst geen persoonlijke mislukkingen zijn, maar logische gevolgen van een onveilige start. Begrip brengt mildheid. De oefeningen brengen verandering.

Als je voelt dat hier iets in jou wordt aangeraakt, nodig ik je van harte uit om een aantal gratis proeflessen van de online training Jeugdtrauma uit te proberen. Zo kun je zonder verplichting ervaren of deze manier van werken bij je past. Niemand kan het werk voor je doen. Echter, meer dan tweeduizend getuigenissen van deelnemers – die de trainingen gemiddeld met een 9,4 beoordelen – bewijzen dat het mogelijk is om je zenuwstelsel geduldig te trainen, zodat welzijn de overhand krijgt in plaats van pijn en ongemak. Uiteindelijk vallen de symptomen vanzelf weg. Je hebt niets te verliezen, behalve de pijn en het ongemak.

Enkele recente ervaringen van deelnemers (zo zijn er meer dan tweeduizend)

Blijf niet hangen in verwijt – niet naar jezelf, niet naar je ouders. We hebben allemaal gehandeld naar het beste wat we op dat moment konden. Nu kun jij kiezen om je lichaam en je zenuwstelsel iets nieuws te leren. Met geduld, mildheid en compassie kun je je systeem stap voor stap uit de overlevingsstand halen en meer gaan leven vanuit verbinding – met jezelf en met anderen.

Ik wens je een leven toe vol gezondheid, geluk en FLOW.

Hartegroet,
Jan Bommerez