Je kan volkomen uitgeput zijn en toch niet werkelijk tot rust komen. Zelfs wanneer je gaat zitten of in bed ligt, blijven de spieren gespannen, de adem oppervlakkig en de mind alert.

Het probleem is dan niet alleen dat je te weinig rust neemt. Je autonome zenuwstelsel is het vermogen kwijtgeraakt om na spanning weer volledig af te schakelen. Het lichaam blijft energie mobiliseren alsof er nog steeds gevaar dreigt.

Hoe kan spanning zich zo diep in ons lijf vastzetten?

Wilhelm Reich kwam tijdens zijn werk als arts en psychoanalyticus tot de conclusie dat mensen met emotionele en psychische problemen ook chronische spanning vertoonden in hun musculatuur en bindweefsel.

Waarom het lichaam na langdurige stress niet meer afschakelt

Wilhelm Reich kwam tijdens zijn werk als arts en psychoanalyticus tot de conclusie dat mensen met emotionele en psychische problemen ook chronische spanning vertoonden in hun musculatuur en bindweefsel.

Hij noemde dit het spierpantser: een lichamelijke verdedigingsstructuur die ontstaat wanneer gevoelens, impulsen en natuurlijke expressie langdurig moeten worden onderdrukt. Het lichaam beschermt ons dus niet alleen tegen fysieke bedreiging, maar ook tegen gevoelens die op een bepaald moment te pijnlijk, te intens of te gevaarlijk waren om volledig toe te laten.

Zijn leerling Alexander Lowen werkte deze inzichten later verder uit in de bio-energetica. Lichaam en geest zijn binnen die visie geen twee van elkaar gescheiden systemen. Ze zijn functioneel één. Wat wij denken beïnvloedt wat wij voelen, maar wat wij in ons lijf vasthouden bepaalt evenzeer wat wij kunnen denken en voelen.

Wat Reich destijds in zijn eigen taal beschreef, zouden we vandaag gedeeltelijk benoemen als een langdurige verstoring van het autonome zenuwstelsel.

Onze stressrespons is bedoeld voor een acute situatie

Onze stressrespons mobiliseert het hele organisme om te kunnen vechten of vluchten. De hartslag versnelt, de ademhaling verandert, de spieren spannen zich aan en er komen stresshormonen vrij die onmiddellijk extra energie beschikbaar maken.

Dat is een bijzonder intelligente overlevingsreactie.

Maar deze mobilisatie is bedoeld voor een acute situatie, niet als een langdurige staat. Nadat het gevaar geweken is, zou het lichaam opnieuw moeten kunnen terugkeren naar ontspanning, herstel en sociale betrokkenheid.

Wanneer dat niet gebeurt, blijft het sympathische zenuwstelsel actief. Dat is het deel van het autonome zenuwstelsel dat ons voorbereidt op actie. Het hele systeem blijft dan energie verbruiken alsof het gevaar nog steeds aanwezig is.

Je kan daardoor tegelijkertijd gespannen én uitgeput zijn.

Voor heel wat mensen die in een burn-out terechtkomen is er daarom niet alleen sprake van te veel werk of te weinig rust. Het diepere probleem is vaak dat het lichaam niet meer volledig kan afschakelen. Zelfs wanneer je gaat zitten of in bed ligt, blijft er innerlijk iets actief. De spieren houden vast, de adem blijft oppervlakkig en de mind blijft zoeken naar wat er nog mis zou kunnen gaan.

Je rust, maar je herstelt niet echt.

Het parasympathische zenuwstelsel is niet alleen ontspanning

Daar waar het sympathische zenuwstelsel zorgt voor mobilisatie, wordt het parasympathische zenuwstelsel meestal verbonden met rust en herstel.

Maar zo eenvoudig is het niet.

Volgens de polyvagaaltheorie van Stephen Porges heeft het parasympathische systeem verschillende uitdrukkingsvormen. De ventrale vagus ondersteunt veiligheid, verbinding, herstel en sociale betrokkenheid. De dorsale vagus speelt een rol bij de bevriesreactie wanneer vechten of vluchten niet mogelijk is.

Iemand kan er aan de buitenkant dus rustig uitzien en zich vanbinnen helemaal niet veilig voelen.

Bij een freeze-respons is de energie die nodig was om te vechten of te vluchten onderdrukt. Peter Levine spreekt in dit verband over onvoltooide overlevingsreacties. Het lijf heeft zich voorbereid op actie, maar die actie kon niet worden afgemaakt.

Er werd niet gevochten.

Er werd niet gevlucht.

Er werd misschien niet geroepen, gehuild of geprotesteerd.

De oorspronkelijke situatie kan al tientallen jaren voorbij zijn, terwijl het lichaam de bijbehorende spanning nog steeds organiseert alsof er iets onafgemaakt is gebleven.

Dat is wat we binnen de lichaamsgerichte benadering soms vastgehouden freeze-energie noemen. Ze kan worden ervaren als chronische spanning, innerlijke onrust, vermoeidheid, stijfheid, een gevoel van druk of het onvermogen om werkelijk diep te ontspannen.

Boosheid hoort bij de vechtreflex

Boosheid is niet zomaar een gedachte of een vervelend gevoel. Het is een biologische energie die ons tot actie aanzet. Boosheid helpt ons om een grens aan te geven, onszelf te verdedigen of ergens krachtig ‘nee’ tegen te zeggen.

Wanneer een kind boosheid niet veilig kan uiten, moet de natuurlijke impuls worden onderdrukt. Het kind kan niet vechten tegen de mensen van wie het voor zijn veiligheid en overleving afhankelijk is. Het lichaam leert dan om de mobilisatie af te remmen, de spieren in te houden en de expressie te blokkeren.

Die aanpassing was ooit intelligent en noodzakelijk.

Maar wat ons als kind beschermde, kan ons later gevangenhouden in chronische spanning, pleasen, machteloosheid, plotselinge woede-uitbarstingen of een toestand van teruggetrokkenheid en bevriezing.

In zijn boek Healing Back Pain, inmiddels ook in het Nederlands verkrijgbaar als Heel je rug, beschreef de Amerikaanse arts John Sarno hoe lichamelijke pijn beïnvloed kan worden door onbewuste emotionele spanning, waaronder onderdrukte boosheid. Dat betekent uiteraard niet dat iedere rugklacht of lichamelijke pijn een emotionele oorzaak heeft. Het toont wel hoe kunstmatig onze klassieke scheiding tussen lichaam en geest eigenlijk is.

Het lijf maakt immers deel uit van onze emotionele geschiedenis.

Emoties zijn energie die naar buiten wil

Het woord emotie is afgeleid van het Latijnse emovere: naar buiten bewegen.

Een emotie wil dus bewegen en zich uitdrukken. Dat kan gebeuren doorheen lachen, huilen, geluid maken, bewegen, vertellen, begrenzen, trillen of simpelweg diep uitademen.

Wanneer die natuurlijke beweging herhaaldelijk wordt tegengehouden, trekt de energie zich terug in het lijf. Ze kan zich vastzetten in de ademhaling, de musculatuur, de fascia en allerlei automatische houdings- en bewegingspatronen.

Dat is ook waarom positief denken op zichzelf dikwijls niet genoeg is.

Je kan jezelf vertellen dat je veilig bent, terwijl je autonome zenuwstelsel nog steeds gevaar registreert. Je kan proberen dankbaar en optimistisch te denken, terwijl je kaken gespannen zijn, je buik ingetrokken blijft en je adem nauwelijks vrij kan bewegen.

Een toestand die op een onbewust en lichamelijk niveau georganiseerd werd, kan je niet alleen met de mind veranderen.

Het lijf zal nieuwe ervaringen moeten opdoen.

Het lichaam zal eerst oude stress moeten leren loslaten

Loslaten betekent niet dat je zo diep mogelijk in oude pijn moet graven. Het betekent ook niet dat je alle vastgehouden emoties in één grote catharsis moet ontladen.

Dat kan het zenuwstelsel opnieuw overweldigen.

Binnen het lichaamsgerichte traumawerk gebruiken we daarom begrippen als titratie en pendulatie. Titratie betekent dat je slechts met kleine doseringen werkt. Pendulatie betekent dat je leert heen en weer te bewegen tussen wat moeilijk is en wat veilig, aangenaam of neutraal voelt.

Op die manier wordt de innerlijke container groter. Je ontwikkelt stap voor stap meer draagkracht om sensaties en emoties te voelen zonder erdoor overspoeld te raken of opnieuw te moeten dissociëren.

Het gaat dus niet over forceren, maar over toelaten.

Niet over het lichaam dwingen te ontspannen, maar over de voorwaarden creëren waarin ontspanning opnieuw mogelijk wordt.

Ons organisme is van nature zelforganiserend. Wanneer de chronische weerstand vermindert, kan de levensenergie opnieuw vrijer doorheen het systeem bewegen. Er ontstaat meer samenhang, of coherentie, tussen het zenuwstelsel, het lichaam, de emoties en het bewustzijn.

Dat is waar werkelijk herstel begint.

Niet wanneer je nog harder probeert om beter te worden, maar wanneer het lijf geleidelijk ervaart dat het niet langer alles hoeft vast te houden.

Recente ervaringen van deelnemers (zo zijn er duizenden)

Je vindt hier nog veel meer ervaringen van deelnemers.

Wil je zelf ervaren welke benadering bij jou past?

Chronische spanning kan zowel samenhangen met onderdrukte emoties als met een autonoom zenuwstelsel dat al vroeg geleerd heeft om voortdurend op gevaar voorbereid te zijn. Daarom zijn zowel de online training Leren Loslaten als de training Jeugdtrauma bij dit thema van toepassing.

Leren Loslaten

In Leren Loslaten werken we met de emoties die we in de loop van ons leven hebben leren onderdrukken. We bewegen doorheen de hele emotieschaal: vanaf toxische schaamte en schuld via angst naar verdriet en boosheid, en vervolgens naar het opnieuw toelaten en uitbreiden van positieve gevoelens.

Je leert met adem-, grondings- en lichaamsbewustzijnsoefeningen om oude emotionele lading te voelen en geleidelijk los te laten, zonder jezelf te forceren.

Je kan vrijblijvend kennismaken met drie gratis lessen uit Leren Loslaten.

Jeugdtrauma

De training Jeugdtrauma gaat over ontwikkelingstrauma. Daarbij hoeft er niet noodzakelijk één grote traumatische gebeurtenis te zijn geweest. Het kan ook gaan over een chronisch tekort aan emotionele veiligheid, co-regulatie, gezien worden en troost tijdens de eerste levensjaren.

In deze training werken we lichaamsgericht aan het geleidelijk reguleren en helen van een autonoom zenuwstelsel dat in die vroege periode ontregeld is geraakt.

Je kan eerst vier gratis lessen uit Jeugdtrauma volgen om te ervaren of deze manier van werken je aanspreekt.

Verschillend en toch complementair

De beide trainingen zijn verschillend maar complementair. Er is slechts één les die in beide cursussen voorkomt.

De ideale volgorde is om eerst Leren Loslaten te volgen, maar dat is geen noodzaak. De loslaattechnieken komen soms van pas tijdens de traumasessies, met name wanneer er oude emoties naar boven komen. Tegelijk kunnen de regulatie-oefeningen uit Jeugdtrauma helpen om meer draagkracht op te bouwen voor het voelen en loslaten van emoties.

Als je twijfelt waarmee je wilt beginnen, probeer dan de gratis lessen van beide trainingen. Voel daarna welke benadering op dit moment het beste bij jou aansluit.

Hartegroet,
Jan Bommerez